جهان چون خط و خال و چشم و ابروست
که هر چیزی به جای خویش نیکوست
*** نقد و بررسي آهنگ هاي هورامان
کاری از رضا خورشیدی زاد
مقاله ارایه شده به همایش بررسی آواها ونغمه های هورامان در ۳۰ آبان ماه در شهر پاوه
به نام خدا
اینجانب رضاخورشیدی زادمتولدسال 1334 ساکن ومتولدپاوه شغل معلم ومدت 29سال دراین شغل مقدس انجام وظیفه مینمایم . ازبدوشروع تحصیلاتم علاقه وافری به هنرنقاشی –خطاطی وموسیقی داشتم خصوصا" آوازهاونغمه های هورامان که همین علاقه فراوان باعث رکود در تحصیلاتم شدوسه بار در دوران تحصیلم مردود شده ام ولی بااین وصف چون صدای نسبتا" خوبی داشتم ومیتوانستم آوازهای هورامی رابخوانم ازتعقیب کارهنری دست نکشیدم وخلوت خودرا بایک سیاچمانه پرمیکردم وعجیب این است که هرکسی صدای آوازخودش مسکنی برالام ودردهایش است .آواها وموسیقی حاشیه طلایی ابرسیاه زندگی است.یک شوق مرموز وتکان دهنده ویک هیجان مبهم ویک مستی رویاانگیز در آواهاوآهنگهای موسیقی هست که قدری ازدردهای زندگی را میکاهد . موسیقی پرتوی درخشان ازجهان هستی است که به تیرگیهای این جهان روشنایی میبخشد.درآوارگی های بی پایان صدا مایک نوع لذت مخصوصی درک میکنیم زیرا دراین آوارگیهای ماشریک وهمدردی برای زندگی پرآوازی خود میابیم آواهاوموسیقی اعماق مارامرتعش میکند وشب تیره زندگی راروشن میکند ووقتیکه ناملایمات زندگی مانند جغد برسرویرانه های غم نشسته وبه ناله سرمیدهد این آواز و موسیقی است که به نرمی ودلنوازی نسیم ما رانوازش میکند وبرای ما دنیایی زیبا وپرازنیکی وصفا می آفریند.نواهای دلنشین هرروحی را نوازش میکند .وقتی صدای موزون وقطعه موسیقی را میشنوی انگار گم شده ای را یافته ای .
پيشگفتار :
1- بعضي از واژگان هورامي معادل فارسي ندارند وهورامي تلفظ ميشوند مانند هورپرکه 2- نمي توانيم واژه رقص را براي هورپرکه به کار ببريم بعضي از هورپرکه ها رزمي هستند 3- مي بايست مقاله را به زبان هورامي مي خواندم ولي در نوشتن هورامي مشکل دارم 4- دست به گوش گذاشتن هنگام آواز خواندن چه دليلي دارد ؟1- مانند تنظيم ولوم در وسايل صوتي وتصويري والکتريکي است که صداي خواننده توسط خودش تنظيم مي شود 2- صداي خواننده گوش خواننده را آزار نمي دهد واز جهتي ديگر خواننده قرينه اي از صداي خود را ميشنود که اگر نقصي داشته باشد آن را جبران مي کند 3- صدايي که خواننده از آواز خود ميشنود قرينه کوچکي است مانند تصوير آيينه محدب که قرينه وکوچک است .
تا نگردي آشنا زین پرده رمزی نشنوی
گوش نامحرم نباشد جای پیغام سروش
آشنایی من با آواهاونواها ی هورامان از این جهت بود که میتوانستم کلیه آهنگهای هورامی رابفهمم وباآهنگ بخوانم وتاحدودی مستمع داشتم بعضی از اشعاروآهنگها آنقدر جذاب ودلنشین بودکه مراوادار نمود که در خصوص آنها تحقیقات ومطالعاتی داشته باشم ومطالعات وتجربیات خودم را به اختصار نوشته وبه صمع ونظر شما عزیزان میرسانم. اجتماع هورامان لهون – هورامان تخت- هورامان ژاورو-و هورامان گاورو به ما نند کتاب تاریخی است که چهار فصل دارد وبر اثر ناملایمات روزگارپرپرشده که باد هربرگ آن را به مملکتی برده واز کتاب جز جلد آن چیزی باقی نمانده است وظیفه ماست این برگها وصفحه هارا دریابیم ودر کنار هم بچسبانیم واین کتاب را دوباره صحافی ودر اختیارآیندگان بگذاریم تا پیشینیان خود را بشناسند.که در این کتاب نکته ها واندرز هاوسرگذشت ها نهفته است به عنوان مثال:در هورامان 99 پیرآرمیده که آنها پندها و نصایحی داشته اند وبجزمعرفت پیرشا لیاراثاردیگری نیست.لئون تروتسکی میگوید:(ادبیات هرقوم آیینه تمام نمای آن قوم است). اشعاروآهنگهای هورامان بخش اعظم ادبیات ما هستند که شناسایی آنها به چند دلیل لازم است. 1چون کتاب مرجع نداریم اغلب واژگان زبان هورامی دراشعار هورامی نهفته اند .2 اگر اشعا ر وآهنگهای هورامی را نشناسیم در این خصوص نمیتوانیم نوآوری داشته باشیم .3 لازم است هر انسانی آهنگهای اصیل خودرا بشناسد چون بخشی از زبان مادری اواست .تحقیقاتی که در خصوص آهنگهای اصلی هورامان داشته ام ضمن معرفی وتوضیح جداگانه آنها مقایسه ای با آهنگها ودستگاه های آواز ایرانی مبادرت نموده ام که به صمع شما عزیزان میرسانم البته لازم به ذکر است که هورامان جزئی از خاک ایران عزیزاست و به ایرانی بودنمان افتخار میکنیم .آ وازهای ایرانی در7دستگاه .آواز اصلی به نام: 1- شور2- سه گاه 3- چهارگاه 4- ماهور 5- همایون 6- نوا 7- راست پنج گاه. سروده میشوند وهردستگا دارای تعدادی آواز فرعی بنام گوشه است که آوازهای فرعی شور عبارتند از :ابوعطا- بیات ترک – افشاری –دشتی – بیات کرد .در اینجا به عنوان مثال آوازهای فرعی شور را نام بردم وبه همین اکتفا می کنم ومطالعه بقیه آواز های فرعی را در سایر دستگاه ها به شما واگذار میکنم . اما آهنگهای اصلی هورامان عبارتند از : 1- سیاچمانی 2- سحریانی 3- دریانی 4- شادیانی 5- دیلانی 6- چمریانی 7- شیخانی یا عارفانی .البته لازم به ذکر است که شیخانی بعد از مسلمان شدن منطقه هورامان به مجموعه آهنگها اضافه شده که دارای پنج آهنگ فرعی بنام 1- شاد شیخانه که همراه طبل ودف سروده میشود . 2- حدادی که همراه دف در جمع عارفان سروده میشود .3-سیاچمانه شیخانه که درتکایا وخانقا برای مجموعه صوفیان ودراویش با اشعاری از اهل بیت واصحاب ومشایخ سروده میشود .4- مولد نامه خوانی وقصیده خوانی5- هوره .در آهنگهای اصلی هورامان که (ن و ی) در آخر آنها میباشد علامت جمع است . به این معنا که وقتی گفته میشود سیاچمانی دارای چند آواز فرعی است که در فارسی گوشه می گویند ولی در هورامی بزم میگویند . که هرکدام به ترتیب دارای چند بزم هستند.که هر بزم شخصی و به مناسبتی سروده است که چون صاحب هرکدام معلوم ومشخص نیست از کلمه فولکلوراستفاده میشود ولی امروزه که وسایل ارتباط جمعی وصوتی وتصویری به حد اعلای خود رسیده تمام بزم های جدید باید با نام سراینده آن ثبت شود تا کسانیکه در این زمینه زحمت میکشند آنهارا با مشخصات کامل بشناسیم . در هفت آهنگ هورامی که نام برده شدند نی وشمشال همکاری وهمیاری تام داشته بجز سیاچمانه . گویا سیاچمانه قدر وقداستی خاص داشته و قبل از اختراع نی وشمشال هم خوانده شده است. با کمال تاسف باید بگویم که( نی وشمشال ژن) خیلی کم شده است . تاجایی که اگر یک نفر بخواهی که برایت بنوازد باید پرس وجو وتحقیق کنی تا یک نفر بیابی که آن هم به ناتمامی در آوازها همراهی کند که این یک نقص است که در هنر هورامی ایجاد شده است وباید در ترمیم آن بکوشیم . نی یا شمشال موسیقی اصلی آهنگهای هورامان بوده وخود نیز دارای آهنگهایی می باشد که در هنر هورامی جایگاه داشته است .حتی بعضی از امراض مانند حصبه را شفا داده است. آهنگهای شمشال ونی 6تا هستندکه عبارتند از :1- سحری2- چمری 3- دریی 4- می گه لی 5- هراله زرد 6- قالاوه رشه . جالب اینجا است که نی وشمشال شش سوراخ دارد وشش آهنگ هم داردکه منطبق بر شش آهنگ وآواز ها اصلی هورامیان است .بجز سیاچمانه. تا جایی که سه آهنگ آن سحری - چمری – دره یی همان آهنگهای آواز اصلی هورامیان هستند . نی تنها وسیله موسیقی هورامیان از چند نظر حائز اهمیت است . 1- این آلت موسیقی با کار برد هایی که داشته و توضیح داده شد دین مقدس اسلام آن را نفی نکرده وآن راقبول داشته .2- از دامان طبیعت بخشنده از نی زار تهیه شده است 3- سبک وکم حجم وحمل آن بسیار ساده وآسان بوده 4- گاها" خواننده نبوده وبه آهنگهای آن اکتفا نموده اند ودر مجالس از آن استفاده شده . مجموعا" نی وشمشال یار دیرینه آهنگهای هورامیان بوده است .
بشنواز نی چون حکایت میکند
وز جدایی ها شکایت میکند
که زنیستان تا مرا ببریده اند
وزنفیرم مرد وزن نالیده اند
در قدیم الایام نی از جدایی ماشکایت می کرد ولی الان چه چیزی از جدایی نی از موسیقی هورامان شکایت کند؟ گویا خودمی دانسته که از ما جدا میشود وقبل ازجدا شدن شاکی میشود.بر میگردیم به توضیح بیشترپیرامون آهنگها وملودیهای های هورامی که تا به امروز ماندگار هستند1- سیاچمانه : نظرات وتئوری های مختلفی پیرامون پیدایش سیاچمانه بر سر زبان ها است . وتنها نظریه ای که معتبر است به این قرار است .سیا چمانه آهنگی بوده که زردشت اوستارا با این آهنگ برای پیروانش می خوانده.
کتیبی زه رده شت که ئاویستایه
وه ک باقی کتيب خه لاتی خوایه
به زوان هه ورامی هاته سه ربه شه ر
یا نی های زه رده شت بوو به پیغه مبه ر
تا ده وری خوی بوو وه ک باقی دینان
به لام نه سخ بووئه ویش به قورئان
ما ریفه ت و پیر و ته ی شا لیا ره
که پیر شا لیا ر له گشت د یا ره
بعدا" پیروانش ماگاها که تیره ای از ماد ها بودند این آهنگ رایاد گرفتند و برای تودی مردم آن زمان می خواندند . در زمان زردشت مردم به طبقاتی تقسیم میشدند و هر طبقه ای کار مخصوصی را انجام می داد .مثلا" : آتشکده ها چند خدمه داشتند که روشنایی و نور را از اهورا مزداوتاریکی را از اهریمن می دانستند. از این جهت آتشکده ها همیشه روشن بودند.این خادمان آتشکده ها باتوجه به احترامی که برای آتش قائل بودند لباس سفید و حتی رو بند سفید می پوشیدند تا آتش آلوده نشود .و طبقه ای که کارهای دینی را بر عهده داشتند و مبلغ دینی بودند لباس سیاه می پوشیدند و با این آهنگ سیاچمانه اوستا رامی خواندند وچون دوتا سیاه کنار هم قرار دارند احساس براین است که بخاطر سیاه بوده لباس آنها به این نام معروف است در صورتی که سیا چمانه به رنگ لباس ربطی ندارد.واین آهنگ موزون است که اوستا را به این آهنگ میخوانند.وازسیاچمانه
امروزکه طولانی ممتد میباشد مقداری کوتاه تر بوده است. سیا چمانه از مشکل ترین آهنگهای هورامی است که هر خواننده ای نمیتواند آن را بخواند مانند چه چه در زبان فارسی است که انگشت شماری آن را خوب میخوانند.2-سحریانی : سحر در هورامان به صبح زود اطلاق میشود .مردم هورامان در فصل بهار به سه دسته تقسیم میشدند دسته اول به ییلاق و(هه وار)دسته دوم به باغ میرفتند ودسته سوم صنعت گر بودند در شهر برای کارهای خدماتی میماندند چون در قدیم کار مردم هورامان گله داری وکشاورزی بود است. دسته اول که به ییلاق میرفتند با توجه به سختی کار گله داری مردم میبایست صبح زود از خواب بیدار میشدند وتا آخر روز کار وتلاش میکردند برای اینکه این دسته از مردم در کارهای روزانه تنوع وسختی کار راکمتر احساس کنند یکی از آهنگهای اصلی بنام سحریانی یا سحری را می سرودند این آهنگ از سیاچمانه کوتاهتر در اشعارش اسامی کوهها وچشمه ها ومردمان سلحشور به گوش میرسد آهنگ سحری دارای بزم های بسیار ی است و چون ممتد وادامه دارنزدیک به آهنگ سیاچمانه است در فاصله های دور شنیده میشود .چرا؟چون کارهای گله داری متفرق وپراکنده بودند بعضی در روی سینه کوهها علف میچیدند و بعضی حیوان رابه چراگاه میبردندوبعضی هیزم جمع آوری میکردندبه هر طریق هر فردی چه مرد وچه زن به کاری مشغول بودند سرودن آهنگ طوری است در فاصله های دور شنیده میشود و باعث رفع خستگی وانرژی بیشتر وسر گرمی در هنگام کار شده است. 3- دریانی : دره در واژی هورامی به مکانی اطلاق میشود که رودخانه ای در کنارباغها وخانه باغ ها جاری باشد و هورامان بسیاری از این مکان ها را دارد . گفتیم مردم هورامان سه دسته میشدند دسته دوم در فصل بهار به (دره) برای کار باغداری وکشاورزی کوچ میکردند که کارباغداری وکشاورزی نیاز به کاروتلاش روزمره دارد که زن ومرد پیروجوان در کارها اشتراک داشتند وپیوسته برای جمع آوری میوه وآبیاری همکاری تام داشتند .برای رفع خستگی وانرژی گرفتن آهنگی ملایم به وسیله خوانندگان سروده می شد که به آن آهنگ دریانی می گفتند . در سبک آهنگ دریانی خطاب بیشتر آنها جنس مونث است .چرا؟چون چیدن وجمع آوری میوه ها بیشتر جنس مونث آنرا انجام میدادوبرای تشکر وتشویق وتمجیداز این کارها بزم ها به اسامی زنان ودختران است مانند: سله سله - که ژل قامت وه ش- خاور خاور- له لیلی گیان – چاو رشه کاله – مه چو مه چو – رعناخان و... یا اینکه جوانی عاشق که نمی توانست به معشوقش نزدیک شود در باغ همجوار با سرودن این آهنگ پیام خود را به معشوق می رساند. 4- شادیانی : آهنگ شادیانی به چهار آهنگ فرعی بنامهای : 1- گیلانی 2- دو جار 3 – یک جار یا یک جاه 4 – سه جار تقسیم میشوند که هر آهنگ فرعی تعدادی بزم دارد. 1- گیلانی : کسانیکه اشتیاق هورپرکه چه مرد وچه زن داشتند به صورت نیم دایره دست همدیگر را میگیرند و خواننده در مرکزنیم دایره یا در داخل دسته آهنگی آرام وملایم با اشعار شاد می سرودند وهمگی هماهنگ به طریقی موزون جابه جا می شدند این سبک گیلانی چند خاصیت داشت 1- کسانیکه مشتاق هورپرکه بودند بدنشان گرم ونرم میشد مانند نرمش قبل از ورزش چون بعضی از هورپرکه رزمی است که آن هم خود بحث مفصلی دارد. 2- به کسانی که اطلاع نداشتن این پیام بوسیله خواننده ابلاغ میشد که در اینجا شادی وعروسی است . بیایید در شادی ماشرکت کنید چون در آن زمان کارت عروسی نبوده .3- سبک گیلانی باعث میشد که همه برای هورپرکه جمع شوند در یک مکان. این سبک گیلانی به مدت نیم ساعت انجام میگرفت .
2- دوجار : مرسوم ترین ومتداول ترین هورپرکه هورامیان دو جار است . به خاطرآسانی وآرامی همه اقشار مردم پیر وجوان کوچک وبزرگ در آن مشارکت دارند . همان گونه که گفتیم شادیانی در شادیها سروده میشوند واز اشعار شاد استفاده میشود . اساس وبنیاد هورپرکه ستایش از اهورا مزدا بوده که گرداگردآتش چون روشنایی را از اهورا مزدا میدانستند انجام میشد . اگر دقت کنیم همه اقشار مردم در هورپرکه شرکت دارند .چرا ؟ چون ستایش بزرگ وکوچک مردو زن پیر وجوان نداردهمه میتوانند ستایشگر پروردگار باشند آنهم متحد ومنسجم وهم صدا مردم هورامان درکارو تلاش غم واندوه وشادی همدیگر متحدومنسجم بوده اند که در هورپرکه اتحاد وهمدلی آنها متجلی است .ولی متاسفانه هورپرکه امروزه رنگهای دیگری به خود گرفته است.پیرشالیار در کتاب معرفت میفرماید :( سعی کنید در شبانه روز یادر هفته حداقل یک بار باسر دادن ترانه یاسرود مذهبی آنچه در دل دارید بیان کنید سعی کنید موقع ازدواج و برگشتن مسافراز سفر و تولد فرزند وباران به موقع و محصول خوب وشفا- ی مریض وبه هر بهانه ای یک جشن بگیرید ودر جشن سرور وپایکوبی و هورپرکه را فراموش نکنید). 3- یک جار یا یک جاه : آهنگ یک جاراز بزمهای شاد سریع مانند : برزی برزی استفاده میشود . که خواستار این جور هورپرکه بیشتر جوانان هستند . به خاطر انرژی زیادی که دارند. زن ومرد دست همدیگر را میگیرند وخواننده با بزمهای سریع اشعار شادی راهمراه نی یا موسیقی می خواند . واین سبک هورپرکه اجرا میشود ورسم شاباش که در کلیه شادیانی هامرسوم است . به این معنا کسی را که دوست داری واحترام خاصی برای او قائل هستی یا اینکه مراسم هورپرکه را خوب انجام میدهد از طرف دوستان خود مورد تقدیر وتشکر قرار میگیرد به وسیله شاباش که در قدیم دستمال یا هر وسیله پوشیدنی بوده ولی امروزه به صورت پول نقد در آمده علاوه براینکه مجموعه کسانیکه هورپر که میکردند همدیگر را شاباش میکردند.آواز خوان ها هم توسط مردم وکسانیکه هورپرکه میکردند شاباش میشدند که این شاباش حق زحمه خوانندگان بود البته شاباش کننده یک نفر مشخص بود .هر کسی این کار را نمیکرد چون درصدی از آن شاباش سهم کسی بود که این کاررا انجام میداد . ویک نفر که صدای رسا وبلندی داشت این کار را بر عهده می گرفت . در آخر هر شادی شاباش کننده پول یا وسیله را جمع آوری مینمود وبین خود وسایر خوانندگان به تناسب تقسیم مینمود . لازم به ذکر است که در بعضی از عروسی ها از چهار خواننده استفاده میشد وتنها آلت موسیقی که بود شمشال بود برای رفع خستگی خواننده ها . 4- سه جار یاسه پا هم گفته میشود : سه پا به این معنی است که هورپرکه گر سه بارنوک پای خود را به زمین میزند با ریتم خاصی بعد جابجایی میشود زن ومرد در در این سبک همکاری دارند وخواننده در وسط نیم دایره بزم های شاد وکشیده تراین سبک هورپرکه از سایر هورپرکه ها مشکل تر است وهر کسی نمیتواند آن را اجرا کند حتما" باید در این خصوص تمرینی داشته باشد واین فن رایاد بگیرد. هورپرکه انواع مختلفی دارد که آنهم بحث مفصلی دارد که از بحث من خارج است . هر منطقه کرد نشین هورپرکه مخصوص خودش را دارد. منطقه هورامان با توجه به موقعیت جغرافیایی که دارد برای اینکه توان انجام کارها دراین منطقه صعب العبور وسربالایی را داشته باشی باید پاهای قوی ونیرومندی داشته باشی مجموع چهار نوع هورپرکه را که نام بردم علاوه بر مشارکت در شادیهای مردم باعث میشود روحیه ای شاد داشته باشیم وورزشی باشد برای آمادگی کارهای روزمره که گفتیم گله داری وکشاورزی آنهم در منطقه ای که پستی و بلندی فراوان دارد .در آهنگهای شادیانی که نام بردم هورپرکه و آواز وبزم مکمل یکد یگرند . گاها" کسی که هورپرکه میکند بزم را تعیین میکند چرا ؟ چون میداند این سبک هورپرکه با چه بزم شادیانه هماهنگی و سنخیت دارد وبهتر اجرا میشود لازم به ذکر است که کلیه شادیانه ها باید در دشتی مسطح اجرا شود تا ریتم هورپرکه خوب و جذاب باشد . 5- دیلانی : دیل در کلمه یعنی اسیروکسی که در جنگ اسیر میشود تاریخ ایران شاهد تاخت وتازهای فراوانی بوده واین گوشه از مملکت ما خالی از این تاخت وتازها نبوده بارها مشاهده شده که از طرف بیگانگان مورد هجوم واقع شده ایم در جنگ بعضی کشته میشدند وبعضی فرار می کردند وبعضی دیل یا اسیر می شدند وآنها را با خود میبردند بعد از چند سال که طایفه ودوستان دیل که برایش بی طاقت وبی صبر بودنددر خصوص او وشهامت او اشعاری به زبان هورامی میسرودند وبرای اینکه یادی از اوکرده باشند ورفع بی طاقتی شود از خواننده ای دعوت میشد وبا صدای حزین وآهنگی مخصوص که به آن دیلانه میگویند برای کسانیکه در مجلس حاضر بودند خوانده میشد . تا جایی که مولوی به این آهنگ در یکی از اشعارش اشاره ای دارد .
جه ته نخوای نه ی به زم وه یلانی نه وه
هورد به ی چه ند فه ر دوه ویلانه وه
آهنگهای دیلانه در بعضی از گوشه های زندگی که مشکلات و غم وغصه بر زندگی سایه افکنده سروده شده اند وقتی دیوان شعر شاعران هورامی را مانند : مولوی- دیوان میرزا عبدالقادر پاوه ای- بیسارانی - خانای قبادی- میرزا محمود مستوفی را مطالعه میکنی به اشعاری در این مایه وسبک برخورد میکنی . 6 – چمریانی : چمری به آهنگی گفته میشود که هنگام از دست دادن عزیزی یا مشکلات بزرگی سروده شده است . دو آهنگ اصلی دیلانه وچمریانه به خاطر حزین بودن آنها در سنت های ما کم رنگ شده وکمتر خواننده ای میتواند این آهنگ ها را بخواند . این دو آهنگ انسانرا به طرف غم وغصه سوق میدهند وچون بیشتر در مشکلات روزگار خوانده میشوند مستمعین کمتری دارند . وماموستا عبدالکریم مدرس از این آهنگ اینگونه تفسیر نموده : چمری هنگامی خوانده میشود عروسی وقتی از خانه پدر به خانه شوهر راهی میشود این آهنگ در آن لحظه که پدر ومادر عروس نگرانند توسط خواننده با اشعار غمگین سروده شده است. مولوی به سبک چمریانه در یکی از اشعارش اشاره ای دارد که میفرماید :
به ئامای نامه ت چه مه ریم به رزبی
شادیم شیو یا شینم سه د ته رزبی
و بیسارانی دراین خصوص در دیوان خود میفرماید :
زلیخام چه مه ر زلیخام چه مه ر
زلفش په ی شینم خاس به سته ن چه مه ر
تنها مکانی که امروزآهنگ چمری خوانده میشود محفل زنان هنگام مرگ عزیزی درتعذیه است .7-شیخانی یا عارفانی: همان گونه که از اسم آهنگ معلوم است بیشتر در مجالسی سروده شده که شیخ یا عارفی بزرگ یا مجموعه ای از عارفان حضور داشته آهنگ شیخانه بعد از مسلمان شدن مردم هورامان به جمع آهنگ های هورامی اضافه شده اند وقتی که مردم منطقه مسلمان شدند مردم هورامان صاحب نظران دینی ومشایخ و عارفان در صدد ساختن آهنگ هایی بر آمدند که در مجالس و مراسمات دینی توسط خوانندگان با اشعار مخصوصی خوانده شوند وسعی نمودند که بعضی از آهنگهای قدیمی منسوخ شوند در این زمینه تلاشهایی صورت گرفت برای منسوخ ساختن بعضی از آهنگهای هورامان ولی چون آهنگها اصیل بودند با مراسمات ورسوم مردم عجین شده بودند نتیجه منفی شد وصاحب نظران وعالمان دینی در صدد آهنگهایی برامدند که مشابه آهنگهای اصلی هورامان میباشد وبرای جذابیت آنها دف و نی را همراه آن می نواختند وتوصیه میکردند مردم این آهنگهارا بخوانند که به
مجموعه آنها آهنگ های( شیخانه) میگفتند که عبارتند از : 1- آهنگهای شاد شیخانه 2- مولود نامه خوانی 3- سیاچمانه شیخانه 4- سحری شیخانه 5- هوره.1- آهنگهای شاد شیخانه : که خود شامل چهار آهنگ فرعی به نامهای 1- دایم.2- دوه طپله.3- حدادی.4- قصیده خوانی : مجموعه آهنگهای فرعی شاد شیخانه خودبزم هایی دارند که در مناسبت های مختلف ودر شبهای مبارک سال توسط خوانندگان بااشعاری در وصف باری تعالی واهل واصحاب ومشایخ همراه با دف خوانده میشوند ودراویش با وجد وسماع خاصی به ذکر والله الله مشغول میشوند که این مراسم عارفانه جذابیت خاصی دارد که هر شنونده ای رابه خود مجذوب میکند . لازم به ذکر است که شاعران هورامی سرا عارفان بلند مرتبه ای بودند که قسمتی از اشعارخود را در زمینه عرفان سروده اند و در اینجا میتوانیم شاعرانی چون مولوی - صیدی - میرزا عبدالقادر پاوه ای- بیسارانی - خانای قبادی- میرزا شفیع – مولانا خالد و شمس قریشی را نام ببریم ویادشان را گرامی بداریم وبه روحشان درود بفرستیم . 2- مولود نامه خوانی : توسط صاحب نظران وعالمان دینی شرحی بر تولد حضرت محمد مصطفی تهیه وتدوین شده که با آهنگی مخصوص در شبهابی مولود در خانقا یا تکایا یا مساجد در حالی که مردم جمع شده اند ودر مراسم مولودی شرکت نموده اند به این آهنگ مولود خوانی گوش میدهند . که حاضرین در این مجلس بار ها شرکت نموده اند . 3- سیاچمانه شیخانه : این آهنگ شبیه سیاچمانه ای است که آنرا قبلاً توضیح دادم . اما با این تفاوت اشعاری که در اجرای آن سروده میشوند در وصف وثنای خدا واهل بیت ومشایخ بزرگ است واین آهنگ دلنشین بیشتر در مجالس ومحافل وتکایا وخانقاها برای دوطریقه درویشی وتصوف توسط خواننده ای قابل وآگاه خوانده میشود .
4- سحری شیخانه : آهنگ آن شبیه سحریانه است که شرح آن گذشت اما اشعار آن فرق دارد . مجموعه اشعاری که سروده می شوند عارفانه ودر مجالس دینی سروده میشوند . 4- آهنگ هوره : آهنگی حزین واصیل ویادگاری از زمان های بسیار دور نزدیک وهماهنگ سیاچمانه است به مانند آب رودخانه روان وآرام شنیدن آن شنونده را منقلب می کند این آهنگ در پایان ذکر دراویش ولحظاتی عرفانی در مجالس وتکایا ویا دفن میت توسط سالمندان وریش سفیدان سروده میشود وشنوندگان را تحت تاثیر قرار میدهد واشعار آن توسط خواننده بنا به مقتضیات مکان وحالت انتخاب وسروده می شود . علاوه برهفت آهنگ اصلی هورامیان که به ترتیب عبارت بودند : 1- سیاچمانی 2- سحریانی 3- دریانی 4- شادیانی5- چمریانی 6- دیلانه 7- شیخانی که شرح وتفسیر آنها گذشت دو آهنگ دیگر که درآداب و رسوم ما بوده ولی کم رنگ شده نام میبرم وآنهارا توضیح میدهم . 1- لای لای مادران : در این آهنگ مادران با صدای دلنشین وآرامی اشعاری پیرامون خواب وخوابیدن ودعوت نوزاد به آرامش وتمجید وترغیب نوزاد به خوابیدن مادران با صدای دلنشین مادرانه خود لای لای می خوانند ودر حین خواندن گاهواره را تکان می دادند تا نوزاد به خواب رود اغلب ما قطعه هایی از آن هنوز در ذهنمان می باشد نکته ای باید یاد آور شوم این است که زنان در هورامان در تمام آهنگ ها که شرح آنها گذشت مشارکت داشته اند ولی خواندن آواز آنها فقط در اجتماع زنان بوده و کمتر در اجتماعات عمومی آواز سروده اند بنا به قید وبند هایی که در طول تاریخ برای آنها ایجاد شده در خصوص آهنگ لای لای لازم به ذکر است که خواننده گان مرد با توجه به دلنشین بودن آن بزم هایی سروده اند که میتوان ماموستا عثمان هورامی و ماموستا حمه حسین کیمنه ای را نام برد که بزم های آن ها بار ها به سمع عزیزان رسیده است .
2- کتاب شعر خوانی توسط میرزا : در قدیم الایام که وسایل صوتی تصویری به صورت امروزه نبود در شبهای طولانی پاییز و زمستان برای رفع خستگی روزانه وپر نمودن اوقات فراغت از میرزا ( میرزا کسی بود با سواد وتسلط کاملی به خواندن اشعار فارسی و هورامی وسورانی داشت ) دعوت می شد با آهنگی مخصوص کوتاه و بزم های مختلف به کتاب شعری می پرداخت که قبلا" توسط افراد حاضر در شب نشینی گرد هم جمع شده بودندکتاب هایی که مورد استفاده قرار می گرفتند عبارت بودند از : رستم وسهراب – برزو فلاوند- لیلی و مجنون – شیرین و فرهاد- خورشید و خاور ودیگر اشعار حماسی وعاشقانه با موضوعات گونا گون که شنونده این آهنگ تحت تاثیر قرار می گرفت وشب طولانی برایش یک ساعت می گذشت این آهنگ واین مجلس از چند نظر حائز اهمیت بود 1- مطالعه برای افراد بی سواد و کودکان 2- تقویت عواطف انسان 3- غنی نمودن اوقات فراغت 4- باعث بر انگیختن ا حساسا ت ومانعی برای افسرده شدن مردم 5- برانگیختن حس شهامت وشجاعت وغیرت . این آهنگ شبیه نقالی در فرهنگ ایران زمین است که در شهر های بزرگ هم اکنون اجرا می شود . بعد از اینکه مردم هورامان دین مقدس اسلام را اجابت کردند ومسلمان شدند این آهنگ به قوت خود باقی ماند ولی کتابهایی که در شبهای مبارک سال توسط میرزا خوانده می شد تغییر نمودند و کتابهایی که خوانده میشوند عبارت اند از : روضه الصفای میرزا عبدالقادر – روله بزانی ملا حضر رواری – قلعه خیبر – اشعار مولانا خالد شاره زوری وقصاید ومجموعه اشعار دیگر . وجالب است آهنگهایی که در کتاب احیای علوم دین (ربع عادات) امام محمد غزالی در باب وجد وسماع نام برده شده اند بدانیم که تعداد آن آهنگها 7 تا می باشند که عبارتند از : 1- سرود حجاج 2- آهنگ غزوات 3- شعر های رجز که دلیران در وقت جنگ می خواندند 4- آهنگی که باعث کم شدن غم غصه دنیوی شود 5- سماع در اوقات شادی برای اینکه شادی انگیخته شود و بیفزا ید و آن مباح باشد.6- سماع عاشقانه 7- در وصف خالق هستی خداوند منان . در پایان از کلیه مهمانان وصاحب نظران وهنر مندان حاظر در سالن که قبول زحمت فرمودند وتا پایان من را همراهی نمودند بسیار متشکرم وممکن است این مقاله کوتاه بنا به وقت کم تهیه وتدوین شده جوابگو خوانندگان واین تمدن در خشان چند هزار ساله هورامان نباشد وناتمام و فهرست وار باشد ولی همین بس که آهنگهای اصلی وآهنگهای فرعی وبزم ها را شناختیم و انشا الله مقدمه ای برای تفسیر و بحث روشنفکران ومحققین که در این خصوص تلاش کنندو تحقیقات بیشتری انجام دهند.
منابع :
1- ديوان۱ - مولوي تاوگوزي
2- ديوان ملا مصطفاي بيساراني
3-احياي علوم دين (ربع عادات) امام محمد غزال
4-تاريخ سلاطين هورامان
